Gepensioneerde professor lanceert nieuw kankeroffensief.

26-02-2020 17:42


Auteur: Jan Deschamphelaere - tijd.be/tech-media/wetenschap




Kankeronderzoeker Kris Thielemans: 'Ik ben een koppigaard, een doordrammer, zelfs een professionele bedelaar.'





Het stak hem dat een veelbelovend kankeronderzoek bij 'zijn' biotechbedrijf Etherna op de plank bleef liggen. Nu zet Kris Thielemans, met een Vlaams bedrijvenconsortium, dat onderzoek voort aan de universiteit.


'Ik heb tijd en passie. Ik heb geen kleinkinderen. Ik speel geen golf of tennis. I play science.'


Een consortium van de Vrije Universiteit Brussel (VUB) en drie Vlaamse bedrijven heeft van Vlaanderen 2 miljoen euro subsidies gekregen voor onderzoek naar een nieuwe, gepersonaliseerde immuuntherapie om dikkedarmkanker te bestrijden. De partners leggen  zelf nog eens een miljoen op tafel.


Dikkedarmkanker is bij vrouwen de op een na meest voorkomende en dodelijke kanker, bij mannen staat die op nummer drie. In het geval van uitzaaiingen is de kans om nog langer dan een jaar te leven 50 procent, deels omdat immunotherapie in dit domein nog geen zoden aan de dijk brengt. De ambitie van het consortium is tegen de zomer de experimentele therapie te testen op een tiental patiënten bij wie de kanker uitgezaaid is en voor wie er weinig of geen alternatieven zijn.


De wetenschappelijke godfather en trekker van het project is professor - of beter ex-professor - Kris Thielemans. Hij heeft er al een volledige carrière op zitten. 'Ik ben sinds kort officieel met pensioen', zegt hij. Verplicht met emeritaat, want de 65 gepasseerd. 'Die 'cut-off' hoeft toch echt niet. Het is een 'waste of talent'.' Maar zijn leeftijd en pensioen houden hem niet tegen. 'Ik kan niet zomaar stoppen van de ene op de andere dag. Ik heb tijd genoeg, én passie. Ik heb geen kleinkinderen. Ik speel geen golf of tennis. 'I play science.''


Thielemans bouwde zijn carrière op de kruising van oncologie en immunologie, de interactie tussen kankercellen en het immuunsysteem. Immunotherapie is een hot domein in de kankergeneeskunde. 'Er lopen zoveel studies dat het bijna moeilijk is er nog patiënten voor te vinden', zegt hij lachend. 


Maar de hype is terecht. Door het immuunsysteem op meerdere manieren een duwtje in de rug te geven en extra te wapenen om kankercellen kapot te maken zijn bij veel patiënten wonderen verricht. Tot voor kort ongeneeslijke kankers zijn nu een chronische ziekte waarmee je zonder grote neveneffecten kan leven. Medicijnen als Keytruda en Opdivo, voor onder meer long-, nek- en huidkanker, haalden kort na de lancering miljarden euro's omzet.


'Ik was al bezig met immunotherapie lang voor ze een hype werd', zegt Thielemans, die in de jaren 80 aan Stanford University werkte, maar voor zijn legerdienst terugkeerde naar België en hier bleef. Een pionier wil hij zichzelf niet noemen. 'Dat is misschien een te groot woord, maar ik was wel iemand die er hardnekkig in geloofde. Ik kreeg meermaals te horen: 'Kris, houd ermee op, je bent je tijd aan het verdoen ' Maar ik ben een koppigaard, een doordrammer, zelfs een professionele bedelaar. Het was altijd een kwestie van geld sprokkelen. Alle beetjes hielpen.'


In 2013 leek hij de jackpot binnen te halen. Het onderzoek van Thielemans en zijn collega Bart Neyns vormde de basis voor de start-up Etherna. Dankzij het netwerk van de biotechondernemer Dirk Reyn (nu voorzitter van de Vlaamse biotechfederatie) vond hij investeerders die er 24 miljoen euro in pompten. 'Als je zulke sommen ziet, is dat een fantastisch moment. Dan denk je dat het eindelijk van de grond komt.'

 

Dat was evenwel slechts deels het geval. De technologie van Etherna - die al succes opleverde bij huid- en borstkanker - is op twee manieren toe te passen. Maar het gehoopte tweesporenbeleid bleef uit. 'Dat is de frustratie van de oprichter, zeker?', zegt Thielemans. 'Iedere oprichter beschouwt zijn creatie als zijn baby, maar je bent in een bedrijf niet de enige die die kan opvoeden. Uiteindelijk bepalen de investeerders waarvoor de middelen ingezet worden. Er moeten keuzes gemaakt worden. Onderzoek is duur en de middelen zijn niet oneindig. Het moet vooruitgaan. De investeerders zitten er niet uit liefdadigheid. Ik weet dat wel.'


Met wat masseerwerk peuterde hij een van de onderzoekspistes opnieuw los van Etherna, om haar in zijn vertrouwde omgeving van de VUB verder uit te werken. 'Het zou zonde zijn om die piste op de plank te laten liggen. Er is nog geen bewijs dat ze werkt, maar er zijn voldoende argumenten die het meer dan waard maken om ze te testen. Als ik ooit kanker krijg, wil ik dat er zoveel mogelijk opties zijn.'


En dus trekt Thielemans weer het labo in. Low profile weliswaar, als coördinator, en onbezoldigd.


Tussen nu en eind 2021 zal een tiental mensen op het project werken, onder wie technici, bio-informatici, laboranten, en verdeeld over de VUB en de drie partnerbedrijven.

 

Thielemans probeert op een eenvoudige manier het uitgangspunt van de therapie te verduidelijken. 'Je lichaam ruimt normaal gezien uit eigen kracht kankercellen op, maar vaak is de respons te zwak. Er zijn medicijnen die in dat geval de rem van je immuunsysteem afzetten, waardoor dat op volle kracht kan werken. Maar bij een deel van de patiënten helpt dat niet. De tumor slaagt er bij hen in om volledig onder de radar te blijven, waardoor hun lichaam niet spontaan reageert. Dan volstaat het niet om de rem af te zetten, maar moet je gas geven. Dat doen we door een vaccin in te spuiten en een reactie op te wekken.'


Daarbij spelen zogenaamde dendritische cellen een cruciale rol. Die pikken de signalen op als er indringers zijn in het lichaam, en maken het aan de andere cellen duidelijk welke infectiehaard - een virus, een microbe, een tumor - ze moeten opruimen.


We analyseren het DNA van een tumor en zetten voor iedere patiënt een specifieke behandeling of vaccin op punt', zegt Thielemans. In een labo werken ze de bloedcellen van de patiënt eerst op tot dendritische cellen. Die laden ze daarna op met informatie over de tumor. En ten slotte spuiten ze ze in het lichaam in. Het idee is dat het immuunsysteem zo wakker schiet en de tumor aanvalt.


Zo'n gepersonaliseerde aanpak klinkt als een krachtige maar dure oplossing. 'Dat is ze ook. Het is geen medicijn dat je massaal kan produceren en uit het rek kan halen als je het nodig hebt. Het proces voor één patiënt doorlopen duurt weken', zegt Thielemans. 'Maar de technologie evolueert snel', voegt hij er meteen aan toe. 'De productie efficiënter maken is een doelstelling van het consortium.'


Thielemans erkent dat zijn onderzoek een deeltje van de grote puzzel is om kanker klein te krijgen. 'Het is een complexe ziekte die een complexe behandeling vergt. We moeten verschillende therapiecombinaties zoeken. Tegelijk de rem afzetten en gas geven, bijvoorbeeld', zegt hij. 'En in een tumor zitten niet alleen kankercellen, maar ook bloedvaten,


bindweefselcellen en immuuncellen. Je moet op meerdere plaatsen tussenkomen. Soms bouwen tumorcellen ook een slotgracht, waardoor de strijdcellen er niet bij raken. Dan heb je iets nodig om de poort open te zetten. De ziekte is dus best complex, maar de kennis erover stijgt exponentieel. Het vergt nog veel tijd en geld, maar de wetenschap komt er wel.'



Bron: www.tijd.be