Erna van Balen.

is wetenschapsjournalist en epidemioloog en schrijft voor de Volkskrant vooral over biomedische onderwerpen

Een kankercel gezien met een elektronenmicroscoop.

Getty Images.

Een combinatie van immuuntherapie en ultrageluid blijkt veilig en kan in de toekomst mogelijk helpen bij de behandeling van uitgezaaide kanker. Het onderzoek naar deze nieuwe behandeling zit nog wel in een vroege fase.

Meestal kan het afweersysteem kankercellen herkennen en ze opruimen. ­Maar tumorcellen weten nogal eens te ontsnappen: ze sturen een signaal naar de afweercellen, waarmee ze die in slaap sussen. Kankercellen vermommen zich dus eigenlijk als ‘niet gevaarlijk’. Zo kan de kanker ongezien verder groeien en uitzaaien naar andere plekken in het lichaam.

Immuuntherapie is een bestaande methode die het afweersysteem traint om kankercellen te herkennen en op te ruimen. De behandeling verbreekt het remmende signaal van de kankercel naar de afweercellen, waardoor die ­weer actief worden en de tumor alsnog onschadelijk maken. Maar immuun­therapie werkt lang niet bij alle kankers.

Arts-onderzoeker Emma van Dijk (UMC Utrecht) en haar collega’s behandelden zes patiënten met verschillende uitgezaaide kankersoorten bij wie eerdere behandeling met lichtere immuuntherapie niet was aangeslagen. De patiënten kregen nu twee vormen van immuuntherapie gevolgd door een eenmalige behandeling met ultrageluid; hetzelfde soort geluid als waarmee verloskundigen een ongeboren kind in beeld brengen op een echo. Met behulp van een speciaal apparaat bundelden ze de geluidsgolven, zodat die samenkomen in een soort brandpunt waarmee ze een gedeelte van de tumor vernietigen.

De patiënten verdroegen de behandeling goed en kregen geen andere bijwerkingen dan je van immuuntherapie zou verwachten. Vandaag presenteert Van Dijk de tussentijdse onderzoeksresultaten op de European Conference on Interventional Oncology in Bazel.

Afglijdende vermomming:

De gerichte geluidsgolven doen twee dingen, legt Van Dijk uit. Door de trillingen ontstaan luchtbellen die de tumor uit elkaar trekken. Daarnaast warmen de geluidsgolven het weefsel waar ze samenkomen een beetje op, waardoor temperatuurverschillen ontstaan. Die verschillen kunnen de artsen precies zien met behulp van een MRI-scanner, waar de patiënt op ligt. ‘Zo kunnen we tot op de millimeter nauwkeurig zien waar we aan het ­behandelen zijn’, vertelt Van Dijk.

Op het moment dat de tumor uiteenvalt, verliest die ook zijn vermomming. Uit eerder onderzoek bij muizen bleek dat daarbij allerlei eiwitten vrijkomen. Afweercellen konden daardoor weer herkennen dat ze met kankercellen te maken hadden, en ruimden die vervolgens op. Dat deden ze niet alleen op de plek van de behandeling met ultra­geluid, maar ook bij de uitzaaiingen ­elders in het lichaam. Of dit ook bij mensen zo werkt, onderzoeken Van Dijk en haar collega’s nog.

De MRI met de glasplaat in het tafelblad die de geluidsgolven bundelt.

UMC Utrecht

Toekomstmuziek:

Het onderzoek bevindt zich nog in een vroege fase; het doel was om te ­bestuderen of de nieuwe combinatiebehandeling veilig was voor patiënten en of het überhaupt zou lukken om de tumor te bereiken met geluidsgolven. Daarom deed slechts een klein aantal patiënten mee. ‘We kunnen dus eigenlijk nog niet zeggen hoe goed de nieuwe behandeling werkt’, zegt van Dijk.

Maar, zegt Van Dijk, bij twee van de zes patiënten werden hun tumoren wel degelijk kleiner en bij één patiënt verdwenen de uitzaaiingen zelfs helemaal. Dat de behandeling bij de helft van deze eerste patiënten is aangeslagen, is onverwacht en zeldzaam voor een veiligheidsstudie.

Christian Blank, internist-oncoloog bij het Antoni van Leeuwenhoekziekenhuis in Amsterdam, en niet betrokken bij de studie, is voorzichtiger. ‘Eerdere immuuntherapie had weliswaar niet gewerkt, maar nu kregen de deelnemende patiënten twee vormen van immuuntherapie in combinatie met geluidsgolven. Het is dus niet te beoordelen of de geluidsgolven of de tweede immuuntherapie er de oorzaak van waren dat de tumoren reageerden’, zegt Blank. Het ging bovendien om een selectieve groep patiënten.

Geluidsgolven:

Het idee om tumoren gevoeliger te maken voor immuuntherapie is weliswaar veelbelovend, maar niet uniek voor geluidsgolven, vervolgt Blank. Bestraling doet dat namelijk ook. Of geluidsgolven dat anders of beter doen, is volgens Blank nog zeker niet bewezen, want die vergelijking maakten de onderzoekers in hun muisexperimenten niet.

Van Dijk en haar collega’s zijn nog bezig het bloed van de patiënten te analyseren, zodat ze kunnen zien bij welke patiënten welke eiwitten vrijkwamen. Dat zal aanknopingspunten geven voor gerichter onderzoek naar bij welke kankersoort de nieuwe combinatietherapie vermoedelijk het meest effectief kan zijn.  Vervolgens zal nog bij grotere groepen patiënten onderzocht worden of dat daadwerkelijk zo is.

Bron: www.volkskrant.nl/wetenschap